Pages

Friday, May 4, 2012

ट्रमा सेन्टर मन्त्रालय मातहत

-प्रवीण ढकाल
काठमाडौँ, २२ वैशाख । वीर अस्पताल परिसरमा रहेको दुई सय शैय्याको अत्याधुनिक ‘इमर्जेन्सी एन्ड ट्रमा सेन्टर’ (आकस्मिक एवं दुर्घटना सेवा केन्द्र) सरकारले केन्द्रीय स्वास्थ्य संस्थाका रुपमा सञ्चालन गर्ने भएको छ । दुर्घटनाबाट घाइते भएकाको उपचारका लागि भारतले बनाइदिएको ट्रमा सेन्टर चिकित्सा विज्ञान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान (न्याम्स) अन्तर्गत नभई केन्द्रीय संस्थाकै रुपमा सरकारले सञ्चालन गर्न लागेको हो ।
बिहीबार बसेको मन्त्रिपरिषद् बैठकले स्वास्थ्य मन्त्रालयमातहत केन्द्रीय संस्थाका रुपमा ट्रमा सेन्टर सञ्चालन गर्ने निर्णय गरेको हो । निर्माण भए पनि विभिन्न समस्याका कारण चार वर्षदेखि सञ्चालनमा आउन नसकेको ट्रमा सेन्टर न्याम्सअन्तर्गत सञ्चालनको तयारी भएको थियो । मन्त्रालयले न्याम्सअन्तर्गतको वीर अस्पताल राजनीतिक समस्याका कारण धराशायी हुँदै गएको भन्दै ट्रमा सेन्टरको अवस्था पनि त्यस्तै हुने भन्दै छुट्टै संस्थाका रुपमा चलाउनुपर्ने प्रस्ताव मन्त्रिपरिषद्मा लगेको थियो ।
मन्त्रालयको चिकित्सा महाशाखा प्रमुख डा. तीर्थराज बुर्लाकोटीले ट्रमा सेन्टर निर्माण भएको समयमा न्याम्स नै नभएकाले सेन्टरलाई तत्कालका लागि मन्त्रालय अन्तर्गतको संस्थाका रुपमा सञ्चालन गर्न लागिएको बताए । पहिलो चरणमा ५० शैय्याको सेन्टरमात्र सञ्चालन गर्ने तयारी मन्त्रालयको छ । डा. बुर्लाकोटीका अनुसार भारत सरकारले हस्तान्तरण गरेलगत्तै सेन्टर सञ्चालन गर्नुपर्ने भएकाले आवश्यक कर्मचारीलाई तालिम दिनेलगायतका व्यवस्था अन्तिम चरणमा पुगिसकेको छ । उनले सेन्टरको निर्देशक वैशाखको सुरुमै नियुक्ति गरिसकेको जानकारी पनि दिए ।
जग्गा विवाद र राजनीतिक समस्याका कारण सञ्चालनमा ढिलाइ भएको सेन्टर पछिल्लो समय कसको स्वामित्वमा रहने भन्ने विवादले सञ्चालनमा आउन सकेको थिएन । गत पुसदेखि नै सेन्टर सञ्चालनमा आउने भनिए पनि न्याम्सअन्तर्गत सञ्चालन गर्ने कि मन्त्रालयले सञ्चालन गर्ने भन्ने विवाद थियो । न्याम्सले पुसदेखि नै सेन्टर सञ्चालन गर्ने प्रक्रिया पूरा गरेको थियो । उसले पहिलो चरणमा १४ डाक्टर र १५ जना नर्सलाई तालिमका लागि भारत पठाउन भनेर मन्त्रालयमा गत कात्तिकमै नामावली पठाएको थियो ।
त्यस्तै ट्रमा सञ्चालनका लागि आवश्यक पाँच सय ९८ कर्मचारीमध्ये सुरुमा दुई सय ६० जना भर्ना गर्न आवश्यक तयारीसमेत गरे पनि मन्त्रालयले सेन्टरको स्वामित्व टुंगो नलागेको भन्दै २८ मंसिरमा पहिलोपटक र २० पुसमा दोस्रो पटक पत्र पठाएर कुनै नियुक्ति नगर्न निर्देशन दिएको थियो ।
गत वैशाखमा भारतीय विदेशमन्त्री एसएम कृष्णाको नेपाल भ्रमणका क्रममा दुवै देशका अधिकारी बसेर ट्रमा सेन्टर हस्तान्तरणको मिति तय गर्ने सहमति भएको थियो । तत्कालीन भारतीय प्रधानमन्त्री आइके गुजरालले १८ वर्षअघि शिलान्यास गरेको सेन्टर एक अर्ब २५ करोड रुपियाँमा निर्माण गरिएको हो ।

वीर अस्पतालभित्रै कर्मचारीको सहकारी

-प्रवीण ढकाल

काठमाडौं, १९ वैशाख । देशकै सबैभन्दा पुरानो सरकारी अस्पताल वीरका केही कर्मचारीले अनधिकृत रूपमा अस्पतालकै एउटा कोठा कब्जा गरी सहकारी सञ्चालन गरेका छन् । सहकारीको नामसमेत वीर अस्पताललाई जोडेर राखिएको छ ।
सरकारी नियमानुसार सरकारी कर्मचारीले कार्यालय हाताभित्र कार्यालयबाहिरको आर्थिक कारोबार गर्न पाउँदैनन् तर वीरका ५७ जना कर्मचारीले सोमबार ‘वीर अस्पताल बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड’को उद्घाटन गरी सञ्चालनमा ल्याएका छन् । अस्पतालको एउटा कोठालाई कार्यालय बनाएर बाहिर हाकाहाकी सहकारीको बोर्ड झुन्डयाइएको छ ।
सरकारी भवनको दुरुपयोग गरी सहकारी सञ्चालन गरिएकोमा अस्पतालकै केही कर्मचारीले भने विरोध जनाएका छन् । सहकारीको नाममा वीर अस्पताललाई जोडिएको र अस्पतालको कोठालाई कार्यालय बनाइएकोमा उनीहरूको आपत्ति छ । विरोध भए पनि सहकारीको काम सुरु भइसकेको छ । ‘सहकारी खोल्नु नराम्रो होइन,’ विरोधमा रहेका अस्पतालका स्वास्थ्यकर्मी खुवराज आचार्यले भने, ‘हामीले सरकारी सम्पत्ति र अस्पतालको नामको दुरुपयोग गरेकामा विरोध गरेका हौँ ।’ उनले यसरी सरकारी कार्यालयका नाममा सहकारी राख्ने हो भने भोलि गृह मन्त्रालय सहकारी, स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय सहकारी, प्रधानमन्त्री कार्यालय सहकारी भनेर आउन सक्ने बताए ।
अस्पतालका निर्देशक डा. बुलन्द थापाले सहकारी सञ्चालनका लागि आफूले कुनै सहमति नदिएको बताएका छन् । उनले कर्मचारीले सहकारी सञ्चालनका लागि पत्र पठाएको भए पनि आफूले स्वीकृति नदिएको दाबी गरे तर अस्पताल प्रशासनले भने निर्देशक थापाले सहकारी सञ्चालन गर्न मिल्ने/नमिल्ने विषयमा जानकारी माग्न पठाएको पत्रलाई नै आधार मानेर सोझै उनीहरूलाई सहकारी सञ्चालनको स्वीकृति–पत्र दिएको देखिएको छ ।
‘मैले सञ्चालन स्वीकृति नदिएकाले आज (सोमबार) नै सहकारीका सबै कारोबार रोक्न पत्र पठाएको छु,’ निर्देशक थापाले भने, ‘यस विषयमा यथार्थ छानबिन गरी काम अगाडि बढाउनेछु ।’ उनका अनुसार सहकारी सञ्चालन गर्नेले पहिला अस्पताल प्रशासनमा अर्कै नाममा सहकारी स्वीकृति लिएर पछि नाम फेरेको देखिएको छ । निर्देशक थापाले सहकारीको काम रोक्न पत्र पठाएको भए पनि सहकारीले भने काम रोकेको छैन । सहकारीका सचिव नवराज धितालका अनुसार सेवा सुरु भएको पहिलो दिनमै तीन सय सदस्य भइसकेका छन् ।
कल्पना श्रेष्ठको अध्यक्षतामा ‘नेपाल वीर स्वास्थ्य सहकारी संस्था लिमिटेड’ नाम गरेको बचत तथा ऋण सहकारी संस्था सञ्चालन गर्न स्वीकृतिका लागि अनुरोध गरिएको थियो । तर, पछि डिभिजन सहकारी कार्यालयबाट ‘वीर अस्पताल बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड’ दर्ता गराएर सेवा सुरु गरिएको हो । सहकारीका सचिव नवराज धितालले सहकारी डिभिजिन कार्यालयबाट नै नाम परिवर्तन भएर दर्ता भएको दाबी गरे ।
सहकारीको कार्यालय रहेको कोठा निर्देशककै सहमतिमा लिएको भन्दै उनले कब्जा गरिएको आरोप अस्वीकार गरे । ‘हामीले अस्पतालका सबै साथीलाई सहकारीमा समेट्न खोजेका छौँ,’ उनले भने, ‘सबैको हितका लागि कानुनी रूपमा नै दर्ता गरी सहकारी चलाइएकोले अस्पतालका सबै साथीले सहयोग गर्छन् भन्ने मलाई विश्वास छ ।’

तनाबैतनाबको परिणति मास हिस्टेरिया

-प्रवीण ढकाल
सिन्धुलीको बितिजोर गाविस–७ स्थित बाल माविका कक्षा ९ र १० मा अध्ययनरत छात्रा केही समयअगाडि एकाएक अस्वाभाविक देखिए । अध्ययन गरिरहेका ११ छात्रा अचानक बेहोस हुने, रुने, कराउने, काम्ने, आफ्नै छातीमा मुड्कीले हान्नेजस्ता क्रियाकलाप देखाउन थाले । उनीहरूलाई चिकित्सककोमा पुर्‍याइयो । चिकित्सकले उनीहरूलाई मास हिस्टेरिया भएको जनाए ।
सिन्धुलीजस्तै कास्की, तनहुँ, सुर्खेत, झापा, धादिङलगायत जिल्लामा पनि फागुन–चैतमा विद्यार्थीहरूमा एकैपटक मास हिस्टेरियाको समस्या देखिएको थियो । यो समस्या धेरैजसो किशोरीहरूमा देखिने चिकित्सकहरू बताउँछन् । त्रिवि शिक्षण अस्पताल महाराजगन्जका मनोचिकित्सक डा. सरोजप्रसाद ओझाले लगातारका यस्ता घटनाले कतिपय अवस्थामा विद्यालय बन्द पनि गरिएको उल्लेख गरे । उनका अनुसार हिस्टेरिया पीडितहरूमा बेहोस हुने मात्र नभई केही समयसम्म देख्न र सुन्न नसक्ने, मुखबाट आवाज ननिस्कने, हात–खुट्टा काम्ने, शरीरको कुनै खण्ड संवेदनहीन हुनेजस्ता समस्या देखिन्छन् ।
डा. ओझाका अनुसार हिस्टेरियाको मुख्य कारण मानसिक समस्या हो । एकैपटक एउटा समूहमा देखिएपछि यसलाई सामूहिक (मास) हिस्टेरिया भनिन्छ । ‘हिस्टेरिया ‘न्युरोसिस’ कै एउटा किसिम हो, त्यसैले यसलाई मानसिक रोग भनिन्छ,’ डा. ओझाले भने, ‘हिस्टेरिया केही कम प्रकारको मानसिक रोगको समूहमा पर्ने समस्या हो ।’ उनका अनुसार हिस्टेरियालाई यौन एवं विवाहसँग सम्बन्धित रोगका रूपमा पनि हेरिन्छ तर यसको सम्बन्ध मुख्य गरी मानसिक तनाबसँग जोडिएको हुन्छ ।
डा. ओझा भन्छन्– ‘तनाब नभई हिस्टेरिया हुँदैन, तनाबको प्रकारचाहिँ जस्तो पनि हुन सक्छ– पढाइको तनाब, नाता–सम्बन्धको तनाब, आर्थिक तनाब, इज्जतको तनाब वा अरू केही ।’ यीबाहेक हाम्रो जस्तो समाजमा यौनसम्बन्धी तनाबले पनि मानसिक समस्या उत्पन्न गराउन सक्छ । ‘हिस्टेरिया विशेषत: अव्यक्त मानसिक तनाबले गर्दा नै हुन्छ’, डा. ओझाले भने, ‘यस्तो तनाबलाई मानव शरीरले शारीरिक लक्षणका रूपमा देखाउने हुनाले आजकल यो समस्या ‘कन्भर्जन डिसअर्डर’ भनेर चिनिन्छ ।’
यसको मतलब कुनै पनि व्यक्तिमा हिस्टेरियाका लक्षण देखिए उक्त व्यक्ति केही न केही मानसिक तनाबबाट गुज्रिरहेको बुझ्नुपर्ने हुन्छ । आठ कक्षादेखि १२ कक्षासम्म पढ्ने किशोरीमा यो बढी देखिएको छ । किशोरीहरूमा आफूमाथि आइपरेका समस्या सकेसम्म कसैलाई नभन्ने र लुकाउने, कसैले यौनकै विषयमा मनोवैज्ञानिक दबाब दिने, यौनसमस्या नै हुनेजस्ता कारणले तनाब बढाइरहने चिकित्सकहरू सुनाउँछन् ।
डा. ओझाका अनुसार यो समस्या पुरुषमा चाहिँ थोरै मात्रामा हुन्छ । विद्यालय, छात्रावासजस्ता समूहगत रूपमा रहेका किशोर–किशोरीमा यस्ता समस्या बढी हुन्छन् । ‘किशोरीहरू पहिल्यैदेखि तनाबमा हुन्छन्, त्यसमाथि एउटालाई हिस्टेरियाले सताउनेबित्तिकै अरू किशोरी पनि डराएर थप तनाबमा पर्छन् र सबैले एकै खालको व्यवहार देखाउन थाल्छन्’ –डा. ओझाले भने ।
लक्षण : हिस्टेरियाका लक्षण अनेकौँ हुन सक्छन् । सामान्यतया यस्ता बिरामीमा मूच्र्छा पर्ने, बिर्सिने, घरबाट टाढा भाग्ने, रुने, कराउने, काम्ने, फिँज काढ्ने, उत्तेजित हुने, बर्बराउनेजस्ता विभिन्न असामान्य व्यवहार देखिन्छन् ।
समाधान : लक्षण देखिनासाथ छेउछाउमा रहने स्वस्थ मानिसले बिरामीलाई हौसला दिनुपर्छ, तनाबबाट निकाल्ने प्रयास गर्नुपर्छ । त्रास, भय, हल्लाजस्ता उसलाई समस्या पारिरहेका पक्ष हटाउनेतर्फ ध्यान दिनुपर्छ । यस्तो बेलामा शिक्षक अनि अभिभावकको आत्मीय परामर्शले ठूलो भूमिका खेल्न सक्छ । चिकित्सकहरूका अनुसार हिस्टेरियामा कुनै पनि औषधि आवश्यक पर्दैन । अहिलेसम्म यसको रोकथामका लागि भनेर कुनै ट्याब्लेट वा इन्जेक्सन बनेका छैनन् । तनाबको पहिचान र त्यसपछिको उपयुक्त निदान नै हिस्टेरियाको वास्तविक समाधान हो । तनाबका कारण पहिल्याएर नहटाए यो समस्या फेरि पनि बल्झिन सक्छ । तर, तनाबको कारण पहिल्याउन उति सजिलो भने हुँदैन । यस विषयमा विशेषज्ञता हासिल गरेका व्यक्तिको सहयोग लिनुपर्छ । त्यसैले हिस्टेरिया केवल महिलामा मात्र हुने, विवाहपश्चात् ठीक हुन्छ र यौनजन्य समस्या हो भन्नु गलत हुन्छ । ‘मानिसको मनमा गडेर बसेको त्रासद पक्षको समाधान गर्नु नै हिस्टेरियाको सबैभन्दा ठूलो उपचार हो,’ डा. ओझाले भने । उनका अनुसार ‘हिस्टेरिया’ निदान भइसकेको अवस्थामा बेहोस व्यक्तिलाई आराम गर्न दिनुपर्छ । चोट नलाग्ने आरामदायी ठाउँमा थप तनाब हुन नदिने वातावरण उपलब्ध गराउने हो भने बिरामी बिस्तारै आफैँ होसमा आउँछ । बेहोसीको अवस्थामा जबरजस्ती मुख खोलेर पानी खुवाउने तथा जबरजस्ती हातखुट्टा चलाउन खोज्नुले बिरामीलाई चोट लाग्न सक्छ ।

Monday, April 23, 2012

औलो बोकेर आउँदै छ लामखुट्टे

-प्रवीण ढकाल
गर्मी मौसमको सुरुआतसँगै तराई तथा पहाडी जिल्लामा औलो रोगको जोखिम बढ्दै गएको छ । केही वर्ष अगाडिसम्म भित्री मधेस र तराईका जिल्लाको रोगका रूपमा परिचित औलो जलवायु परिवर्तन र तापक्रम वृद्धिसँगै पहाडका माथिल्लो भाग हुँदै केही हिमाली जिल्लाका तल्लो क्षेत्रमा पनि देखिन थालेको छ । लामखुट्टेका कारण सर्ने यो रोगको जोखिम बढ्दै गएपछि सरकारले नियन्त्रणका लागि कार्यक्रमहरू बढाउँदै लगेको छ ।
स्वास्थ्य सेवा विभागको इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाका निर्देशक डा. जिडी ठाकुरका अनुसार गर्मी मौसमको सुरुआतसँगै देशभरका ६५ जिल्लामा औलो रोगको जोखिम बढेको छ । उनले विशेष गरी वैशाखदेखि भदौ महिनामा बढी देखिने यो रोगले समुद्र सतहबाट १५ सय मिटरमाथिका दस हिमाली जिल्लाबाहेक नेपालका ६५ वटा जिल्लामा जोखिम निम्त्याउन सक्ने बताए । ‘तापक्रममा आएको वृद्धिसँगै लामखुट्टेहरू देखिन थालेका छन्, त्यसकारण यो मौसममा देशका मानिसहरू ढुक्क भएर बस्ने अवस्था छैन,’ डा. ठाकुरले भने– ‘नेपालमा कुल जनसंख्याको ८० प्रतिशत अर्थात् करिब दुई करोड ५० लाख नेपालीको स्वास्थ्य औलोको खतरामा रहेको छ ।’ उनका अनुसार नेपालमा अहिले पनि वार्षिक तीन हजारभन्दा बढी मानिसमा औलोको संक्रमण हुने गरेको मेडिकल ल्याबमा देखिन्छ ।
महाशाखाले भारतीय सिमानासँग जोडिएका तराईका १३ जिल्लालाई औलोको उच्च जोखिममा राखेको छ । ती जिल्लामा झापा, इलाम, मोरङ, महोत्तरी, धनकुटा, सिन्धुली, काभ्रे, नवलपरासी, बर्दिया, कैलाली, कन्चनपुर, डडेलधुरा र बाँके रहेका छन् । त्यस्तै हालसम्म औलोको संक्रमण देखा नपरेका १० वटा जिल्लामा हुम्ला, मुगु, डोल्पा, मुस्ताङ, मनाङ, बाजुरा, रसुवा, सोलुखुम्बू, भक्तपुर र काठमाडौं रहेका छन् । तर तापक्रम वृद्धिका कारण भक्तपुर र काठमाडौंमा केही बिरामी देखिइसकेका छन् भने बाँकी आठ हिमाली जिल्लाका तल्लो भेगमा पनि फाट्टफुट्ट संक्रमित देखिएको महाशाखाले जनाएको छ ।
महाशाखा प्रमुख डा. ठाकुरका अनुसार उच्च जोखिममा रहेका १३ जिल्लासहित गत वर्षबाट थप गरिएका १८ जिल्ला गरी ३१ जिल्लामा विशेष कार्यक्रमहरू सञ्चालन हुन थालेका छन् । उनका अनुसार औलो नियन्त्रणका लागि गत वर्षबाट थप गरिएका जिल्लामा डोटी, सुर्खेत, दाङ, कपिलवस्तु, रूपन्देही, चितवन, मकवानपुर, पर्सा, बारा, रौतहट, सर्लाही, सिन्धुपाल्चोक, उदयपुर, सप्तरी, सुनसरी, धनकुटा, पाचथर र सिराहा रहेका छन् ।
औलो लाग्ने कारण
औलो एक प्रकारको ज्वरो हो । यो रोग पोथी एनोफिलिस जातको लामखुट्टेको टोकाइका कारण हुने गर्दछ । डा. ठाकुरका अनुसार औलोको जीवनचक्रमा दुईवटा प्रवाह हुन्छन् । त्यही जीवनचक्र पूरा गर्ने क्रममा नै यो रोग तीव्र गतिले फैलन्छ । पहिलो चक्रमा यो रोग संक्रमित लामखुट्टेले स्वस्थ व्यक्तिमा सार्ने गरेको छ । जब संक्रमित पोथी एनोफिलिस जातको लामखुट्टेले स्वस्थ व्यक्तिलाई टोक्छ, आफ्नो र्‍यालमार्फत व्यक्तिको रगतमा औलोको परजीवीलाई पुर्‍याइदिन्छ । टोकेको १० देखि १२ दिनपछि उक्त व्यक्तिमा औलो रोगको लक्षण देखा पर्दछ । दोस्रो चक्र भनेको औलो रोगीबाट असंक्रमित पोथी एनोफिलिस लामखुट्टेमार्फत स्वस्थ व्यक्तिमा सर्नु हो । रोगीलाई टोकेपछि असंक्रमित पोथी एनोफिलिस लामखुट्टेले बिरामीको रगतसँगै औलोको परजीवीलाई समेत चुस्ने गर्छ । जसको १२ देखि १४ दिनपछि यो लामखुट्टे संक्रमित भएर औलो फैलाउन सक्षम हुन्छ र त्यसले जति पनि स्वस्थ व्यक्तिलाई टोक्छ औलोरोग सार्दै जान्छ । औलो रोगीलाई दिनहुं वा एक दिन छाडेर ज्वरो आउने गरेको छ ।
लक्षण
औलो लागेपछि मानिसहरूलाई एक्कासि कामज्वरो आउने, टाउको, हातखुट्टा तथा जोर्नी दुख्ने, अल्छी लाग्ने, मांसपेशी दुख्ने, ओठमा फोका देखिने, भोक नलाग्ने, जाडो भएर कम्पन हुने र नरम वा मन्द ज्वरो आउने गर्दछ । वाकवाकी लाग्ने, बान्ता हुने, खानामा अरुचि हुने, पसिना आएर ज्वरो कम हुंदा शरीर हिउँजस्तै चिसो हुने, रक्तअल्पताका कारण अनुहार फुस्रो देखिने, कब्जियत हुने, फियो र कलेजो सुन्निने, ठूलो हुने र थिच्दा दुख्नेसमेत गर्दछ ।
उपचार तथा रोकथाम
औलो लामखुट्टेको टोकाइबाट मात्र सर्दछ । औलोको परजीवीको विकास हुन र फैलन लामखुट्टे र मानिस नै कारक हुन्छन् । तसर्थ यसको रोकथामका उपाय भन्नासाथ लामखुट्टेको विकास र जीवनचक्र नाश गर्नु नै सबैभन्दा उत्तम हो । यसका लागि घरवरिपरि लामखुट्टेको वासस्थान नष्ट गर्ने, टोकाइबाट जोगिने, राति सुत्दा सधैँ झुल प्रयोग गर्नुपर्दछ । शरीरका खुला अंगहरूमा लामखुट्टेबाट बच्न सकिने मलम लगाउनु लाभकारी हुन्छ ।  उपयोगी स्प्रे, लिक्विड, म्याट आदि पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ । औलोले सताइसकेको अवस्थामा चिकित्सककहाँ पुगिहाल्नुपर्छ ।

बदलियो यौन प्रवृत्ति

-प्रवीण ढकाल
काठमाडौं, ९ वैशाख ।  दुई वर्ष लगाएर स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले गरेको किशोरकिशोरी तथा युवा सर्वोक्षणले नेपाली समाजको यौन प्रवृत्तिमा व्यापक परिवर्तन भएको देखाएको छ ।
सर्वेक्षणले १२ दशमलव ९८ प्रतिशत नेपालीले विवाहअगाडि यौनसम्पर्क गरिसकेको देखाएको हो । विवाहअगाडिको यौनसम्पर्कमा महिलाको तुलनामा पुरुष धेरै अगाडि रहेको पनि अध्ययनको निष्कर्ष छ । अध्ययन प्रतिवेदनअनुसार विवाहअगाडि २३ दशमलव ०४ प्रतिशत पुरुषले यौनसम्पर्क राखेको र महिलाको हकमा  भने यो प्रतिशत जम्मा तीन दशमलव ६६ प्रतिशत छ ।
मन्त्रालयले देशका सबै भागको प्रतिनिधित्व गर्नेगरी १० देखि २४ वर्ष उमेर समूहका करिब नौ हजार घरधुरीबाट ती उमेर समूहका १४ हजार किशोरकिशोरी तथा युवाको सर्वेक्षण गरेको थियो । किशोरकिशोरी तथा युवाको यौन क्रियाकलाप उपशीर्षकमा उल्लेख भएअनुसार ती उमेर समूहका ४४ दशमलव १७ प्रतिशतले यौनसम्पर्क गरिसकेका छन् । यसमा विवाहित र अविवाहित दुवै सहभागी छन् । ‘यौनसम्पर्क राख्नेमा पुरुषभन्दा महिला बढी  छन्’ प्रतिवेदनमा उल्लेख छ, ‘पुरुषको तुलनामा महिलाको विवाह चाडो हुने भएकाले यो संख्या बढी भएको हो ।’ प्रतिवेदनअनुसार २४ वर्षमुनिका ४९ दशमलव ४९ प्रतिशत महिला र ३८ दशमलव ०१ प्रतिशत पुरुषले यौनसम्पर्क राखिसकेका छन् ।

संवेदनशील अंगमा छुनेमा पुरुषको तुलनामा महिलाको प्रतिशत बढी रहेको सर्वेक्षणले देखाएको छ । सर्वेक्षणअनुसार ४९ दशमलव २६ प्रतिशत महिलाले पुरुषको संवेदनशील अंगमा छुने गरेका छन् जबकि पुरुषको हकमा भने यो प्रतिशत ४७ दशमलव ७५ प्रतिशत  छ

सर्वेक्षणले ६२ दशमलव ५८ प्रतिशतले हस्तमैथुन गर्ने गरेको जनाएको छ, जसमा ८० दशमलव १९ प्रतिशत पुरुष र २८ दशमलव ४२ प्रतिशत महिला छन् । त्यस्तै ५१ दशमलव २३ प्रतिशतले यौनसन्तुष्टिका लागि चुम्मा खाने गरेको, ५१ दशमलव ०८ प्रतिशतले अगालो मारेर यौनसन्तुष्टि लिने गरेको, ४८ दशमलव ५५ प्रतिशतले शरीरका संवेदनशील अंगमा छुने गरेको देखाएको छ ।
संवेदनशील अंगमा छुनेमा पुरुषको तुलनामा महिलाको प्रतिशत बढी रहेको सर्वेक्षणले देखाएको छ । सर्वेक्षणअनुसार ४९ दशमलव २६ प्रतिशत महिलाले पुरुषको संवेदनशील अंगमा छुने गरेका छन् जबकि पुरुषको हकमा भने यो प्रतिशत ४७ दशमलव ७५ प्रतिशत  छ । यौनसम्पर्कका क्रममा मुखमैथुन गर्नेमा ७ दशमलव ५४ प्रतिशत छन्, जसमा महिलाको प्रतिशत ७ दशमलव ९ प्रतिशत रहेको छ भने पुरुषको प्रतिशत ७ दशमलव २३  छ । यस्तै गुदद्वार सम्पर्कमा ४ दशमलव ८१ प्रतिशत सहभागी भएको समेत सर्वेक्षणले देखाएको छ ।
यसैगरी, सर्वेक्षणले किशोरकिशोरीको प्रेम केवल १४ महिनामै अन्त्य हुने गरेको र प्रेम मनोरञ्जनका लागि पनि भएको समेत देखाएको छ तर किशोरकिशोरी प्रेमविवाहमै आकर्षित भएको सर्वोक्षणले देखाएको छ । ७२ प्रतिशतले प्रेमविवाहमा र ५३ प्रतिशत मागीविवाहमा रुचि देखाएको सर्वोक्षणको नतिजा छ । विवाह नगरी सगै जीवनयापन गर्ने किशोरकिशोरी तथा युवाको प्रतिशत १५ रहेको देखिएको छ । ती उमेर समूहका ९२ प्रतिशत किशोर तथा ७७ प्रतिशत किशोरी अविवाहित रहेको सर्वोक्षणले देखाएको छ । सर्वोक्षणले विवाहित भएकामा पनि पहिलो बच्चा जन्माउदा औसत उमेर १९ बर्ष देखाएको छ ।

Friday, April 20, 2012

परिवार नियोजनका आधुनिक साधन पढेलेखेकाले नै प्रयोग गर्दैनन्

-प्रवीण ढकाल
काठमाडौं, ८ वैशाख । देशमा शैक्षिकस्तर बढ्दै गए पनि परिवार नियोजनको आधुनिक साधनको प्रयोग भने घट्दै गएको छ । अशिक्षितको तुलनामा शिक्षितले नै परिवार नियोजनका आधुनिक साधन कम प्रयोग गर्छन् ।
स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयको जनसांख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण प्रतिवेदनले पढे लेखेका व्यक्तिमा परिवार नियोजनका आधुनिक साधनको प्रयोगदर घट्दै गएको र प्राकृतिक विधि अपनाउनेको संख्या बढ्दै गएको देखाएको छ । सरकारले परिवार नियोजनका आधुनिक साधनको प्रयोग बढाउन वार्षिक १५ करोड रुपियाभन्दा बढी रकम खर्चिंदै आएको छ तर प्रयोगमा भने कमी आएको छ । पाच वर्षअघि चार प्रतिशतले मात्र प्राकृतिक विधि अपनाउने गरेकामा यसपटक यो दर सात प्रतिशत पुगेको छ । आधुनिक साधन प्रयोग गर्नेको संख्यामा पनि एक प्रतिशत कमी आएको छ । सन् २००६ को सर्वेक्षणमा अस्थायी साधनको प्रयोगदर ४४ दशमलव२ प्रतिशत रहेकामा सन् २०११ मा ४३ दशमलव २ प्रतिशतमा झरेको छ ।
‘परिवार नियोजनका कार्यक्रम थालिएको झन्डै पाच दशकपछि आधुनिक साधनको प्रयोगदर घट्दै गएर प्राकृतिक विधि अपनाउनेको संख्या बढिरहेको छ,’ प्रतिवेदनमा भनिएको छ, ‘अस्थायी साधन प्रयोग गर्नेमा पनि पढे लेखेकाभन्दा नपढेका र कम पढेका बढी छन् ।’ पाच वर्षको अवधिमा आधुनिक साधनको प्रयोग बढाउन करोडौ खर्च तथा निःशुल्क वितरण गरिए पनि प्रयोगमा कमी आउनाले सरकारी कार्यक्रमको प्रभावकारिता कमजोर रहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।
‘सन् २००६ पछि शिक्षाको स्तरमा ठूलै उपलब्धि हासिल भएको छ । सरकारले परिवार नियोजनका आधुनिक साधनबारे देशभर चेतना पनि फैलाएको छ,’ स्वास्थ्य सेवा विभागअन्तर्गतको परिवार स्वास्थ्य महाशाखाका निर्देशक डा. नरेशप्रताप केसीले भने, ‘तापनि, सन् २००६ को परम्परागत विधि अपनाउनेको प्रतिशत चारबाट वृद्धि भई अहिले सात पुगेको छ ।’ उनका अनुसार परम्परागत विधिमा वृद्धि हुनाको कारण यौनसम्पर्कका समयमा पुरुषले वीर्य बाहिर खसाल्ने विधि बढ्नु नै प्रमुख कारण हो ।
प्रतिवेदनले पनि परम्परागत विधि अपनाउनेको संख्या बढ्नामा वीर्य योनिबाहिर खसाल्ने र महिलाको रजस्वलाको समयलाई ध्यान दिएर यौनसम्पर्क राख्नेको संख्यामा वृद्धि हुनुलाई देखाएको छ । प्रतिवेदनअनुसार एसएलसीभन्दा माथि अध्ययन गरेका १३ दशमलव १, माध्यमिक तहसम्मका ८ दशमलव २, प्राथमिकसम्मका ६ दशमलव ६ र कुनै पनि शिक्षा हासिल नगरेका ३ दशमलव ९ प्रतिशतले परम्परागत विधिअन्तर्गत वीर्य बाहिर झार्ने वा रजस्वलाको समय मिलाएर यौनसम्पर्क राख्ने गरेका छन् । वीर्य बाहिर खसाल्नेमा एसएलसीभन्दा माथि पढेका ११ दशमलव ३, माध्यमिकसम्मका ७ दशमलव १, प्राथमिकसम्मका ५ दशमलव ६ र नपढेका २ दशमलव ८ प्रतिशत छन् । यस्तै रजस्वलाको समय मिलाएर यौनसम्पर्क राख्नेमा एसएलसीभन्दा माथिका १ दशमलव ८, माध्यमिकसम्मका १ दशमलव १, प्राथमिकसम्मका ० दशमलव ८ र अशिक्षित १ दशमलव १ प्रतिशत छन् ।
परम्परागत विधि अपनाउनेमा ग्रामीण क्षेत्रभन्दा सहरी क्षेत्रका बढी छन्  । सहरका ९ दशमलव ८ र गाउ“का ६ प्रतिशतले परम्परागत विधि अपनाएका छन् । यसैगरी, पहाडका सबैभन्दा बढी र हिमाली क्षेत्रका सबैभन्दा कम छ । प्रतिवेदनका अनुसार पहाडका ७ दशमलव ६, हिमालका ५ दशमलव ३ र तराईका ५ दशमलव ९ प्रतिशतले परम्परागत विधि अपनाउ“छन् । विकास क्षेत्रका आधारमा सबैभन्दा बढी पूर्वाञ्चलका १० दशमलव २ र त्यसपछि क्रमशः पश्चिमाञ्चलमा ७ दशमलव ४, मध्यमाञ्चल ४ दशमलव ८, सुदूरपश्चिमाञ्चलमा ४ दशमलव ८ र मध्यपश्चिमाञ्चलमा ४ प्रतिशत छन् ।
साधन प्रयोग गर्ने संख्यामा कमी आएकाले नेपालले सहस्राब्दी विकास लक्ष्य हासिल गर्न कठिन पर्ने पनि अध्ययनले देखाएको छ । लक्ष्यअनुसार सन् २०१५ मा ६७ प्रतिशत जनताले कुनै न कुनै प्रकारका परिवार नियोजनका साधन प्रयोग गर्नुपर्छ तर सरकारी तथ्यांकले नै ४३ दशमलव २ प्रतिशतले मात्र साधन प्रयोग गर्ने गरेको देखाएको छ । सन् २००६ को तुलनामा यस वर्ष कन्डम, सुई र महिला बन्ध्याकरण गर्नेको संख्या घटेको छ । पुरुष बन्ध्याकरण, पिल्स, इम्प्लान्स र आइयुडीको प्रयोगमा वृद्धि भए पनि समग्रमा आधुनिक साधन प्रयोग गर्नेको संख्या घटेको छ ।
जनसंख्या महाशाखाका सहसचिव पदमराज भट्टले परिवार नियोजनका साधनको प्रयोग घट्नुमा गर्भपतन र वैदेशिक रोजगारीमा जाने पुरुषको संख्यामा वृद्धि भएकाले हुन सक्ने बताए । ‘पाच वर्षको अवधिमा साधन प्रयोगमा उल्लेख्य वृद्धि हुनुपर्ने थियो,’ उनले भने, ‘तर यसमा थप कमी आएको छ । त्यसकारण सहस्राब्दी विकास लक्ष्य पूरा गर्न कठिन हुने भएको छ ।’

Wednesday, April 18, 2012

एचआइभी एड्सको सहयोग

चार अर्ब गुम्ने खतरा

-प्रवीण ढकाल

काठमाडौ, ५ वैशाख । सरकारले राष्ट्रिय एड्स तथा यौनरोग नियन्त्रण केन्द्रमा कम अनुभवीलाई निर्देशक बनाउने तयारी गरेको छ । ग्लोबल फन्डले केन्द्रको नेतृत्व कमजोर भएको भन्दै अनुभवीलाई जिम्मेवारी दिन चेतावनी दिए पनि स्वास्थ्य मन्त्रालयले कम अनुभवीलाई निर्देशक बनाउन लागेको हो ।
मन्त्रालयको यो निर्णयसगै फन्डले एचआइभीका लागि दिने भनेको चार अर्ब सहयोग रोकिने सम्भावना बढेको छ । फन्ड सचिवालयको टोलीले गत महिना एक साता नेपाल बसेर एचआइभी एड्ससम्बन्धी कार्यक्रम अनुगमन गरेको थियो । टोलीले केन्द्रमा संस्थागत क्षमता अभिवृद्धि गरी काम नगर्दा एचआइभीका क्षेत्रमा प्रगति हुन नसकेको भन्दै तत्काल दक्ष नेतृत्व राख्न चेतावनी दिएको थियो । मन्त्रालयले भने चेतावनीको बेवास्ता गर्दै कम अनुभवी राजेन्द्र पन्तलाई निर्देशक बनाउन लागेको छ । पन्त यसअघि सिन्धुपाल्चोक जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यालय प्रमुख थिए । केन्द्रको निमित्त प्रमुख भइसकेका पन्तले कार्यकालमा प्रभावकारी काम गर्न नसकेपछि हटाइएको स्रोत बताउछ ।
मन्त्रालय स्रोतका अनुसार राजनीतिक दबाबमा उनलाई बुधबार निर्देशकको जिम्मेवारीपत्र दिइदै छ । स्वास्थ्यसचिव डा. प्रवीण मिश्रलाई नेपाली कांग्रेसका एक सभासद्ले पन्तलाई निर्देशक बनाउन दबाब दिएको स्रोतको दाबी छ । ‘सभासद्की श्रीमती अनिता शाहले पन्त निर्देशक भए एचआइभी कोअर्डिनेटर भएर काम गर्ने तयारी छ,’ स्रोतले भन्यो । सचिव मिश्रले भने दबाबको कुरा गलत भएको भन्दै पन्तलाई अहिलेसम्म जिम्मेवारी नदिइएको बताए ।
फन्ड टोलीले केन्द्रको नेतृत्व कमजोर भएको औल्याएलगत्तै मन्त्रालयले तत्कालीन निर्देशक डा. रमेश खरेललाई रसुवा जिल्लामा सरुवा गरेको थियो । अब नेतृत्वमा आउन लागेका व्यक्ति पनि कमजोर देखिएपछि मन्त्रालय र केन्द्रका कर्मचारीले राजनीतिक दबाबका कारण अर्बौं रकम गुम्ने सम्भावना बढेको गुनासो गरेका छन् ।
फन्ड एचआइभी, क्षयरोग र औलो नियन्त्रणमा गरिब मुलुकलाई सघाउन धनी आठ मुलुकले खडा गरेको कोष हो । फन्डको केन्द्रीय सचिवालयले मन्त्रालय, केन्द्र, नेपालस्थित कन्ट्री कोअर्डिनेसन मेकानिज्मलगायत सरोकारवाला निकायलाई प्रतिवेदनमार्फत यस्तै अवस्थामा सहयोगलाई निरन्तरता दिन नसकिने स्पष्ट पारिसकेको छ । सहयोग रकम खर्चका लागि दिइएको १३ पूर्वसर्तमध्ये केन्द्रले ११ वटा पूरा नगरेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । एक वरिष्ठ अधिकारीलाई ‘फोकल पर्सन’ तोक्ने र सहयोग रकम रातो किताबमा उल्लेख गर्ने सर्तमात्र पूरा भएको भन्दै टोलीले तीन महिनाभित्र सबै सर्त पूरा नगरे सहयोग रोक्ने बताएको थियो ।
संस्थागत क्षमता अभिवृद्धिसगै सर्त पूरा गरी पैसा खर्चन नसके फन्डले रकम रोक्ने चेतावनी दिएको स्विकार्दै स्वास्थ्यमन्त्री राजेन्द्र महतोले विभिन्न दबाब, केन्द्रमा ११ औ“ तहका कर्मचारी राख्नुपर्ने र पन्तबाहेक अन्य व्यक्ति नभएकाले उनैलाई नियुक्ति दिन लागिएको बताए । ‘पैसा गुम्ने भन्नेमा हामी चिन्तित छौ“ तर अब जिम्मेवारी पाउने व्यक्तिले राम्ररी काम गर्नुपर्छ,’ मन्त्री महतोले भने ।
फन्डले यसअघि दोस्रो चरणअन्तर्गत नेपाललाई दिएको सहयोग रकममा अनियमितता भएको भन्दै बाकी रकम फिर्ता लगेको थियो । गत वर्ष नवा चरणमा फन्डले एनजिओको भर परेको, स्वास्थ्य सेवा प्रणालीमा एचआइभी कार्यक्रमलाई जोड्न नसकेको भन्दै नेपालको प्रस्ताव अस्वीकार गरेको थियो । फन्डले १० आ चरणअन्तर्गत १६ महिनाअघि नेपाललाई सन् २०१५ सम्मका लागि चार अर्ब दिने प्रतिबद्धता गरेको थियो । उसले तीन तीन महिनामा प्रतिवेदनका आधारमा रकम दिदै आएको छ ।