औलो बोकेर आउँदै छ लामखुट्टे

-प्रवीण ढकाल
गर्मी मौसमको सुरुआतसँगै तराई तथा पहाडी जिल्लामा औलो रोगको जोखिम बढ्दै गएको छ । केही वर्ष अगाडिसम्म भित्री मधेस र तराईका जिल्लाको रोगका रूपमा परिचित औलो जलवायु परिवर्तन र तापक्रम वृद्धिसँगै पहाडका माथिल्लो भाग हुँदै केही हिमाली जिल्लाका तल्लो क्षेत्रमा पनि देखिन थालेको छ । लामखुट्टेका कारण सर्ने यो रोगको जोखिम बढ्दै गएपछि सरकारले नियन्त्रणका लागि कार्यक्रमहरू बढाउँदै लगेको छ ।
स्वास्थ्य सेवा विभागको इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाका निर्देशक डा. जिडी ठाकुरका अनुसार गर्मी मौसमको सुरुआतसँगै देशभरका ६५ जिल्लामा औलो रोगको जोखिम बढेको छ । उनले विशेष गरी वैशाखदेखि भदौ महिनामा बढी देखिने यो रोगले समुद्र सतहबाट १५ सय मिटरमाथिका दस हिमाली जिल्लाबाहेक नेपालका ६५ वटा जिल्लामा जोखिम निम्त्याउन सक्ने बताए । ‘तापक्रममा आएको वृद्धिसँगै लामखुट्टेहरू देखिन थालेका छन्, त्यसकारण यो मौसममा देशका मानिसहरू ढुक्क भएर बस्ने अवस्था छैन,’ डा. ठाकुरले भने– ‘नेपालमा कुल जनसंख्याको ८० प्रतिशत अर्थात् करिब दुई करोड ५० लाख नेपालीको स्वास्थ्य औलोको खतरामा रहेको छ ।’ उनका अनुसार नेपालमा अहिले पनि वार्षिक तीन हजारभन्दा बढी मानिसमा औलोको संक्रमण हुने गरेको मेडिकल ल्याबमा देखिन्छ ।
महाशाखाले भारतीय सिमानासँग जोडिएका तराईका १३ जिल्लालाई औलोको उच्च जोखिममा राखेको छ । ती जिल्लामा झापा, इलाम, मोरङ, महोत्तरी, धनकुटा, सिन्धुली, काभ्रे, नवलपरासी, बर्दिया, कैलाली, कन्चनपुर, डडेलधुरा र बाँके रहेका छन् । त्यस्तै हालसम्म औलोको संक्रमण देखा नपरेका १० वटा जिल्लामा हुम्ला, मुगु, डोल्पा, मुस्ताङ, मनाङ, बाजुरा, रसुवा, सोलुखुम्बू, भक्तपुर र काठमाडौं रहेका छन् । तर तापक्रम वृद्धिका कारण भक्तपुर र काठमाडौंमा केही बिरामी देखिइसकेका छन् भने बाँकी आठ हिमाली जिल्लाका तल्लो भेगमा पनि फाट्टफुट्ट संक्रमित देखिएको महाशाखाले जनाएको छ ।
महाशाखा प्रमुख डा. ठाकुरका अनुसार उच्च जोखिममा रहेका १३ जिल्लासहित गत वर्षबाट थप गरिएका १८ जिल्ला गरी ३१ जिल्लामा विशेष कार्यक्रमहरू सञ्चालन हुन थालेका छन् । उनका अनुसार औलो नियन्त्रणका लागि गत वर्षबाट थप गरिएका जिल्लामा डोटी, सुर्खेत, दाङ, कपिलवस्तु, रूपन्देही, चितवन, मकवानपुर, पर्सा, बारा, रौतहट, सर्लाही, सिन्धुपाल्चोक, उदयपुर, सप्तरी, सुनसरी, धनकुटा, पाचथर र सिराहा रहेका छन् ।
औलो लाग्ने कारण
औलो एक प्रकारको ज्वरो हो । यो रोग पोथी एनोफिलिस जातको लामखुट्टेको टोकाइका कारण हुने गर्दछ । डा. ठाकुरका अनुसार औलोको जीवनचक्रमा दुईवटा प्रवाह हुन्छन् । त्यही जीवनचक्र पूरा गर्ने क्रममा नै यो रोग तीव्र गतिले फैलन्छ । पहिलो चक्रमा यो रोग संक्रमित लामखुट्टेले स्वस्थ व्यक्तिमा सार्ने गरेको छ । जब संक्रमित पोथी एनोफिलिस जातको लामखुट्टेले स्वस्थ व्यक्तिलाई टोक्छ, आफ्नो र्‍यालमार्फत व्यक्तिको रगतमा औलोको परजीवीलाई पुर्‍याइदिन्छ । टोकेको १० देखि १२ दिनपछि उक्त व्यक्तिमा औलो रोगको लक्षण देखा पर्दछ । दोस्रो चक्र भनेको औलो रोगीबाट असंक्रमित पोथी एनोफिलिस लामखुट्टेमार्फत स्वस्थ व्यक्तिमा सर्नु हो । रोगीलाई टोकेपछि असंक्रमित पोथी एनोफिलिस लामखुट्टेले बिरामीको रगतसँगै औलोको परजीवीलाई समेत चुस्ने गर्छ । जसको १२ देखि १४ दिनपछि यो लामखुट्टे संक्रमित भएर औलो फैलाउन सक्षम हुन्छ र त्यसले जति पनि स्वस्थ व्यक्तिलाई टोक्छ औलोरोग सार्दै जान्छ । औलो रोगीलाई दिनहुं वा एक दिन छाडेर ज्वरो आउने गरेको छ ।
लक्षण
औलो लागेपछि मानिसहरूलाई एक्कासि कामज्वरो आउने, टाउको, हातखुट्टा तथा जोर्नी दुख्ने, अल्छी लाग्ने, मांसपेशी दुख्ने, ओठमा फोका देखिने, भोक नलाग्ने, जाडो भएर कम्पन हुने र नरम वा मन्द ज्वरो आउने गर्दछ । वाकवाकी लाग्ने, बान्ता हुने, खानामा अरुचि हुने, पसिना आएर ज्वरो कम हुंदा शरीर हिउँजस्तै चिसो हुने, रक्तअल्पताका कारण अनुहार फुस्रो देखिने, कब्जियत हुने, फियो र कलेजो सुन्निने, ठूलो हुने र थिच्दा दुख्नेसमेत गर्दछ ।
उपचार तथा रोकथाम
औलो लामखुट्टेको टोकाइबाट मात्र सर्दछ । औलोको परजीवीको विकास हुन र फैलन लामखुट्टे र मानिस नै कारक हुन्छन् । तसर्थ यसको रोकथामका उपाय भन्नासाथ लामखुट्टेको विकास र जीवनचक्र नाश गर्नु नै सबैभन्दा उत्तम हो । यसका लागि घरवरिपरि लामखुट्टेको वासस्थान नष्ट गर्ने, टोकाइबाट जोगिने, राति सुत्दा सधैँ झुल प्रयोग गर्नुपर्दछ । शरीरका खुला अंगहरूमा लामखुट्टेबाट बच्न सकिने मलम लगाउनु लाभकारी हुन्छ ।  उपयोगी स्प्रे, लिक्विड, म्याट आदि पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ । औलोले सताइसकेको अवस्थामा चिकित्सककहाँ पुगिहाल्नुपर्छ ।

बदलियो यौन प्रवृत्ति

-प्रवीण ढकाल
काठमाडौं, ९ वैशाख ।  दुई वर्ष लगाएर स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले गरेको किशोरकिशोरी तथा युवा सर्वोक्षणले नेपाली समाजको यौन प्रवृत्तिमा व्यापक परिवर्तन भएको देखाएको छ ।
सर्वेक्षणले १२ दशमलव ९८ प्रतिशत नेपालीले विवाहअगाडि यौनसम्पर्क गरिसकेको देखाएको हो । विवाहअगाडिको यौनसम्पर्कमा महिलाको तुलनामा पुरुष धेरै अगाडि रहेको पनि अध्ययनको निष्कर्ष छ । अध्ययन प्रतिवेदनअनुसार विवाहअगाडि २३ दशमलव ०४ प्रतिशत पुरुषले यौनसम्पर्क राखेको र महिलाको हकमा  भने यो प्रतिशत जम्मा तीन दशमलव ६६ प्रतिशत छ ।
मन्त्रालयले देशका सबै भागको प्रतिनिधित्व गर्नेगरी १० देखि २४ वर्ष उमेर समूहका करिब नौ हजार घरधुरीबाट ती उमेर समूहका १४ हजार किशोरकिशोरी तथा युवाको सर्वेक्षण गरेको थियो । किशोरकिशोरी तथा युवाको यौन क्रियाकलाप उपशीर्षकमा उल्लेख भएअनुसार ती उमेर समूहका ४४ दशमलव १७ प्रतिशतले यौनसम्पर्क गरिसकेका छन् । यसमा विवाहित र अविवाहित दुवै सहभागी छन् । ‘यौनसम्पर्क राख्नेमा पुरुषभन्दा महिला बढी  छन्’ प्रतिवेदनमा उल्लेख छ, ‘पुरुषको तुलनामा महिलाको विवाह चाडो हुने भएकाले यो संख्या बढी भएको हो ।’ प्रतिवेदनअनुसार २४ वर्षमुनिका ४९ दशमलव ४९ प्रतिशत महिला र ३८ दशमलव ०१ प्रतिशत पुरुषले यौनसम्पर्क राखिसकेका छन् ।

संवेदनशील अंगमा छुनेमा पुरुषको तुलनामा महिलाको प्रतिशत बढी रहेको सर्वेक्षणले देखाएको छ । सर्वेक्षणअनुसार ४९ दशमलव २६ प्रतिशत महिलाले पुरुषको संवेदनशील अंगमा छुने गरेका छन् जबकि पुरुषको हकमा भने यो प्रतिशत ४७ दशमलव ७५ प्रतिशत  छ

सर्वेक्षणले ६२ दशमलव ५८ प्रतिशतले हस्तमैथुन गर्ने गरेको जनाएको छ, जसमा ८० दशमलव १९ प्रतिशत पुरुष र २८ दशमलव ४२ प्रतिशत महिला छन् । त्यस्तै ५१ दशमलव २३ प्रतिशतले यौनसन्तुष्टिका लागि चुम्मा खाने गरेको, ५१ दशमलव ०८ प्रतिशतले अगालो मारेर यौनसन्तुष्टि लिने गरेको, ४८ दशमलव ५५ प्रतिशतले शरीरका संवेदनशील अंगमा छुने गरेको देखाएको छ ।
संवेदनशील अंगमा छुनेमा पुरुषको तुलनामा महिलाको प्रतिशत बढी रहेको सर्वेक्षणले देखाएको छ । सर्वेक्षणअनुसार ४९ दशमलव २६ प्रतिशत महिलाले पुरुषको संवेदनशील अंगमा छुने गरेका छन् जबकि पुरुषको हकमा भने यो प्रतिशत ४७ दशमलव ७५ प्रतिशत  छ । यौनसम्पर्कका क्रममा मुखमैथुन गर्नेमा ७ दशमलव ५४ प्रतिशत छन्, जसमा महिलाको प्रतिशत ७ दशमलव ९ प्रतिशत रहेको छ भने पुरुषको प्रतिशत ७ दशमलव २३  छ । यस्तै गुदद्वार सम्पर्कमा ४ दशमलव ८१ प्रतिशत सहभागी भएको समेत सर्वेक्षणले देखाएको छ ।
यसैगरी, सर्वेक्षणले किशोरकिशोरीको प्रेम केवल १४ महिनामै अन्त्य हुने गरेको र प्रेम मनोरञ्जनका लागि पनि भएको समेत देखाएको छ तर किशोरकिशोरी प्रेमविवाहमै आकर्षित भएको सर्वोक्षणले देखाएको छ । ७२ प्रतिशतले प्रेमविवाहमा र ५३ प्रतिशत मागीविवाहमा रुचि देखाएको सर्वोक्षणको नतिजा छ । विवाह नगरी सगै जीवनयापन गर्ने किशोरकिशोरी तथा युवाको प्रतिशत १५ रहेको देखिएको छ । ती उमेर समूहका ९२ प्रतिशत किशोर तथा ७७ प्रतिशत किशोरी अविवाहित रहेको सर्वोक्षणले देखाएको छ । सर्वोक्षणले विवाहित भएकामा पनि पहिलो बच्चा जन्माउदा औसत उमेर १९ बर्ष देखाएको छ ।

परिवार नियोजनका आधुनिक साधन पढेलेखेकाले नै प्रयोग गर्दैनन्

-प्रवीण ढकाल
काठमाडौं, ८ वैशाख । देशमा शैक्षिकस्तर बढ्दै गए पनि परिवार नियोजनको आधुनिक साधनको प्रयोग भने घट्दै गएको छ । अशिक्षितको तुलनामा शिक्षितले नै परिवार नियोजनका आधुनिक साधन कम प्रयोग गर्छन् ।
स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयको जनसांख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण प्रतिवेदनले पढे लेखेका व्यक्तिमा परिवार नियोजनका आधुनिक साधनको प्रयोगदर घट्दै गएको र प्राकृतिक विधि अपनाउनेको संख्या बढ्दै गएको देखाएको छ । सरकारले परिवार नियोजनका आधुनिक साधनको प्रयोग बढाउन वार्षिक १५ करोड रुपियाभन्दा बढी रकम खर्चिंदै आएको छ तर प्रयोगमा भने कमी आएको छ । पाच वर्षअघि चार प्रतिशतले मात्र प्राकृतिक विधि अपनाउने गरेकामा यसपटक यो दर सात प्रतिशत पुगेको छ । आधुनिक साधन प्रयोग गर्नेको संख्यामा पनि एक प्रतिशत कमी आएको छ । सन् २००६ को सर्वेक्षणमा अस्थायी साधनको प्रयोगदर ४४ दशमलव२ प्रतिशत रहेकामा सन् २०११ मा ४३ दशमलव २ प्रतिशतमा झरेको छ ।
‘परिवार नियोजनका कार्यक्रम थालिएको झन्डै पाच दशकपछि आधुनिक साधनको प्रयोगदर घट्दै गएर प्राकृतिक विधि अपनाउनेको संख्या बढिरहेको छ,’ प्रतिवेदनमा भनिएको छ, ‘अस्थायी साधन प्रयोग गर्नेमा पनि पढे लेखेकाभन्दा नपढेका र कम पढेका बढी छन् ।’ पाच वर्षको अवधिमा आधुनिक साधनको प्रयोग बढाउन करोडौ खर्च तथा निःशुल्क वितरण गरिए पनि प्रयोगमा कमी आउनाले सरकारी कार्यक्रमको प्रभावकारिता कमजोर रहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।
‘सन् २००६ पछि शिक्षाको स्तरमा ठूलै उपलब्धि हासिल भएको छ । सरकारले परिवार नियोजनका आधुनिक साधनबारे देशभर चेतना पनि फैलाएको छ,’ स्वास्थ्य सेवा विभागअन्तर्गतको परिवार स्वास्थ्य महाशाखाका निर्देशक डा. नरेशप्रताप केसीले भने, ‘तापनि, सन् २००६ को परम्परागत विधि अपनाउनेको प्रतिशत चारबाट वृद्धि भई अहिले सात पुगेको छ ।’ उनका अनुसार परम्परागत विधिमा वृद्धि हुनाको कारण यौनसम्पर्कका समयमा पुरुषले वीर्य बाहिर खसाल्ने विधि बढ्नु नै प्रमुख कारण हो ।
प्रतिवेदनले पनि परम्परागत विधि अपनाउनेको संख्या बढ्नामा वीर्य योनिबाहिर खसाल्ने र महिलाको रजस्वलाको समयलाई ध्यान दिएर यौनसम्पर्क राख्नेको संख्यामा वृद्धि हुनुलाई देखाएको छ । प्रतिवेदनअनुसार एसएलसीभन्दा माथि अध्ययन गरेका १३ दशमलव १, माध्यमिक तहसम्मका ८ दशमलव २, प्राथमिकसम्मका ६ दशमलव ६ र कुनै पनि शिक्षा हासिल नगरेका ३ दशमलव ९ प्रतिशतले परम्परागत विधिअन्तर्गत वीर्य बाहिर झार्ने वा रजस्वलाको समय मिलाएर यौनसम्पर्क राख्ने गरेका छन् । वीर्य बाहिर खसाल्नेमा एसएलसीभन्दा माथि पढेका ११ दशमलव ३, माध्यमिकसम्मका ७ दशमलव १, प्राथमिकसम्मका ५ दशमलव ६ र नपढेका २ दशमलव ८ प्रतिशत छन् । यस्तै रजस्वलाको समय मिलाएर यौनसम्पर्क राख्नेमा एसएलसीभन्दा माथिका १ दशमलव ८, माध्यमिकसम्मका १ दशमलव १, प्राथमिकसम्मका ० दशमलव ८ र अशिक्षित १ दशमलव १ प्रतिशत छन् ।
परम्परागत विधि अपनाउनेमा ग्रामीण क्षेत्रभन्दा सहरी क्षेत्रका बढी छन्  । सहरका ९ दशमलव ८ र गाउ“का ६ प्रतिशतले परम्परागत विधि अपनाएका छन् । यसैगरी, पहाडका सबैभन्दा बढी र हिमाली क्षेत्रका सबैभन्दा कम छ । प्रतिवेदनका अनुसार पहाडका ७ दशमलव ६, हिमालका ५ दशमलव ३ र तराईका ५ दशमलव ९ प्रतिशतले परम्परागत विधि अपनाउ“छन् । विकास क्षेत्रका आधारमा सबैभन्दा बढी पूर्वाञ्चलका १० दशमलव २ र त्यसपछि क्रमशः पश्चिमाञ्चलमा ७ दशमलव ४, मध्यमाञ्चल ४ दशमलव ८, सुदूरपश्चिमाञ्चलमा ४ दशमलव ८ र मध्यपश्चिमाञ्चलमा ४ प्रतिशत छन् ।
साधन प्रयोग गर्ने संख्यामा कमी आएकाले नेपालले सहस्राब्दी विकास लक्ष्य हासिल गर्न कठिन पर्ने पनि अध्ययनले देखाएको छ । लक्ष्यअनुसार सन् २०१५ मा ६७ प्रतिशत जनताले कुनै न कुनै प्रकारका परिवार नियोजनका साधन प्रयोग गर्नुपर्छ तर सरकारी तथ्यांकले नै ४३ दशमलव २ प्रतिशतले मात्र साधन प्रयोग गर्ने गरेको देखाएको छ । सन् २००६ को तुलनामा यस वर्ष कन्डम, सुई र महिला बन्ध्याकरण गर्नेको संख्या घटेको छ । पुरुष बन्ध्याकरण, पिल्स, इम्प्लान्स र आइयुडीको प्रयोगमा वृद्धि भए पनि समग्रमा आधुनिक साधन प्रयोग गर्नेको संख्या घटेको छ ।
जनसंख्या महाशाखाका सहसचिव पदमराज भट्टले परिवार नियोजनका साधनको प्रयोग घट्नुमा गर्भपतन र वैदेशिक रोजगारीमा जाने पुरुषको संख्यामा वृद्धि भएकाले हुन सक्ने बताए । ‘पाच वर्षको अवधिमा साधन प्रयोगमा उल्लेख्य वृद्धि हुनुपर्ने थियो,’ उनले भने, ‘तर यसमा थप कमी आएको छ । त्यसकारण सहस्राब्दी विकास लक्ष्य पूरा गर्न कठिन हुने भएको छ ।’

एचआइभी एड्सको सहयोग

चार अर्ब गुम्ने खतरा

-प्रवीण ढकाल

काठमाडौ, ५ वैशाख । सरकारले राष्ट्रिय एड्स तथा यौनरोग नियन्त्रण केन्द्रमा कम अनुभवीलाई निर्देशक बनाउने तयारी गरेको छ । ग्लोबल फन्डले केन्द्रको नेतृत्व कमजोर भएको भन्दै अनुभवीलाई जिम्मेवारी दिन चेतावनी दिए पनि स्वास्थ्य मन्त्रालयले कम अनुभवीलाई निर्देशक बनाउन लागेको हो ।
मन्त्रालयको यो निर्णयसगै फन्डले एचआइभीका लागि दिने भनेको चार अर्ब सहयोग रोकिने सम्भावना बढेको छ । फन्ड सचिवालयको टोलीले गत महिना एक साता नेपाल बसेर एचआइभी एड्ससम्बन्धी कार्यक्रम अनुगमन गरेको थियो । टोलीले केन्द्रमा संस्थागत क्षमता अभिवृद्धि गरी काम नगर्दा एचआइभीका क्षेत्रमा प्रगति हुन नसकेको भन्दै तत्काल दक्ष नेतृत्व राख्न चेतावनी दिएको थियो । मन्त्रालयले भने चेतावनीको बेवास्ता गर्दै कम अनुभवी राजेन्द्र पन्तलाई निर्देशक बनाउन लागेको छ । पन्त यसअघि सिन्धुपाल्चोक जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यालय प्रमुख थिए । केन्द्रको निमित्त प्रमुख भइसकेका पन्तले कार्यकालमा प्रभावकारी काम गर्न नसकेपछि हटाइएको स्रोत बताउछ ।
मन्त्रालय स्रोतका अनुसार राजनीतिक दबाबमा उनलाई बुधबार निर्देशकको जिम्मेवारीपत्र दिइदै छ । स्वास्थ्यसचिव डा. प्रवीण मिश्रलाई नेपाली कांग्रेसका एक सभासद्ले पन्तलाई निर्देशक बनाउन दबाब दिएको स्रोतको दाबी छ । ‘सभासद्की श्रीमती अनिता शाहले पन्त निर्देशक भए एचआइभी कोअर्डिनेटर भएर काम गर्ने तयारी छ,’ स्रोतले भन्यो । सचिव मिश्रले भने दबाबको कुरा गलत भएको भन्दै पन्तलाई अहिलेसम्म जिम्मेवारी नदिइएको बताए ।
फन्ड टोलीले केन्द्रको नेतृत्व कमजोर भएको औल्याएलगत्तै मन्त्रालयले तत्कालीन निर्देशक डा. रमेश खरेललाई रसुवा जिल्लामा सरुवा गरेको थियो । अब नेतृत्वमा आउन लागेका व्यक्ति पनि कमजोर देखिएपछि मन्त्रालय र केन्द्रका कर्मचारीले राजनीतिक दबाबका कारण अर्बौं रकम गुम्ने सम्भावना बढेको गुनासो गरेका छन् ।
फन्ड एचआइभी, क्षयरोग र औलो नियन्त्रणमा गरिब मुलुकलाई सघाउन धनी आठ मुलुकले खडा गरेको कोष हो । फन्डको केन्द्रीय सचिवालयले मन्त्रालय, केन्द्र, नेपालस्थित कन्ट्री कोअर्डिनेसन मेकानिज्मलगायत सरोकारवाला निकायलाई प्रतिवेदनमार्फत यस्तै अवस्थामा सहयोगलाई निरन्तरता दिन नसकिने स्पष्ट पारिसकेको छ । सहयोग रकम खर्चका लागि दिइएको १३ पूर्वसर्तमध्ये केन्द्रले ११ वटा पूरा नगरेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । एक वरिष्ठ अधिकारीलाई ‘फोकल पर्सन’ तोक्ने र सहयोग रकम रातो किताबमा उल्लेख गर्ने सर्तमात्र पूरा भएको भन्दै टोलीले तीन महिनाभित्र सबै सर्त पूरा नगरे सहयोग रोक्ने बताएको थियो ।
संस्थागत क्षमता अभिवृद्धिसगै सर्त पूरा गरी पैसा खर्चन नसके फन्डले रकम रोक्ने चेतावनी दिएको स्विकार्दै स्वास्थ्यमन्त्री राजेन्द्र महतोले विभिन्न दबाब, केन्द्रमा ११ औ“ तहका कर्मचारी राख्नुपर्ने र पन्तबाहेक अन्य व्यक्ति नभएकाले उनैलाई नियुक्ति दिन लागिएको बताए । ‘पैसा गुम्ने भन्नेमा हामी चिन्तित छौ“ तर अब जिम्मेवारी पाउने व्यक्तिले राम्ररी काम गर्नुपर्छ,’ मन्त्री महतोले भने ।
फन्डले यसअघि दोस्रो चरणअन्तर्गत नेपाललाई दिएको सहयोग रकममा अनियमितता भएको भन्दै बाकी रकम फिर्ता लगेको थियो । गत वर्ष नवा चरणमा फन्डले एनजिओको भर परेको, स्वास्थ्य सेवा प्रणालीमा एचआइभी कार्यक्रमलाई जोड्न नसकेको भन्दै नेपालको प्रस्ताव अस्वीकार गरेको थियो । फन्डले १० आ चरणअन्तर्गत १६ महिनाअघि नेपाललाई सन् २०१५ सम्मका लागि चार अर्ब दिने प्रतिबद्धता गरेको थियो । उसले तीन तीन महिनामा प्रतिवेदनका आधारमा रकम दिदै आएको छ ।

उत्पादनको बाटो बन्द

-प्रवीण ढकाल

काठमाडौं, ३० चैत । सरकारी स्वामित्व रहेको नेपाल औषधि लिमिटेडले थप म्यादमा पनि विश्व स्वास्थ्य संगठनद्वारा निर्धारित मापदण्ड ‘जिएमपी’ पूरा नगरेपछि उत्पादनको बाटो बन्द भएको छ । यससगै कम्पनीको भविष्यसमेत समाप्त हुने देखिएको छ ।
औषधि व्यवस्था विभागले औषधि उत्पादक कम्पनीलाई जिएमपी मापदण्ड पूरा गर्न चैतसम्मको म्याद तोकेको थियो । उक्त अवधिमा सरकारी औषधि कम्पनीले नै जिएमपीमा जाने प्रक्रिया नथालेकाले कम्पनी बन्द हुने स्थितिमा पुगेको हो ।
मापदण्ड पूरा नगरी औषधि उत्पादन गर्न नपाउने नियम विभागबाट जारी भएलगत्तै चार वर्षदेखि उत्पादन ठप्प रहेको कम्पनीले ३० चैतसम्ममा मापदण्ड पूरा गर्नुपर्ने थियो । मापदण्ड पूरा गर्नुपर्ने म्याद सकिएपछि उत्पादनको बाटो बन्द भएकाले कम्पनीको भविष्य पनि लगभग समाप्त भएको विभागका कर्मचारी बताउछन् ।
विभागका निर्देशक राधारमणप्रसाद शाहले जिएमपी मापदण्ड पूरा गर्न दिएको म्याद सकिएकाले पुराना कम्पनीले हालको व्यवस्थाअनुसार उत्पादन गर्न नपाउने बताए । उनले मापदण्ड पूरा नगरेका कम्पनीलाई खारेज गर्ने व्यवस्था नरहेकाले उत्पादनमा मात्र रोक लगाउन सकिने जानकारी दिए । ‘औषधि लिमिटेडको उत्पादन त पहिलेदेखि नै ठप्प थियो,’ उनले भने, ‘समयसीमामा जिएमपी मापदण्ड पूरा नगरेकाले आगामी दिनका लागि उत्पादनको बाटो बन्द भयो ।’ उनले सरकारले मापदण्ड पूरा गरी कम्पनी सञ्चालनसम्बन्धी निर्णय गरे आगामी दिनमा उत्पादनको बाटो खुला हुने बताए ।
औषधि लिमिटेडका महाप्रबन्धक नवीनकुमार झाले भने समयमा जिएमपी पूरा गर्न नसक्नुमा सरकार नै दोषी रहेको बताए । ‘हामीले लिमिटेडलाई जोगाउन र जिएमपीमा जानका लागि ५३ करोड रुपिया चाहिन्छ भनेका थियौ,’ उनले भने, ‘सरकारले रकम दिन आलटाल गरेकाले कम्पनीको भविष्य अन्धकार बनेको हो ।’ उनले पनि कम्पनी खारेजको व्यवस्था नरहेकाले सरकारले रकम दिएर मापदण्ड पूरा गर्ने प्रतिबद्धता जनाए कम्पनीले पुनर्जीवन पाउने बताए ।
उनका अनुसार सरकारले आवश्यक रकम उपलब्ध गराए आगामी ६ महिनाभित्र मापदण्ड पूरा गर्न सकिन्छ । सरकारले अहिले कम्पनीलाई पाच करोड मात्र उपलब्ध गराएको छ । त्यसमध्ये दुई करोड तलब–भत्ता र बाकी रकम भवनलाई मापदण्डअनुसार बनाउन खर्च गर्ने योजना छ ।
विभागका निर्देशक शाहले पनि सरकारी कम्पनी भएकाले सरकारले निश्चित समय लिएर मापदण्ड पूरा गर्ने प्रतिबद्धता जनाए अन्तिम मौका दिन सकिने बताए ।
०२९ सालमा स्थापना भएको उक्त कम्पनीले एक सय २५ भन्दा बढी थरीका औषधि उत्पादन गर्दै आएको थियो । तर, उत्पादित औषधि जिएमपी मापदण्डअनुरूप नभएको भन्दै अस्पतालमात्र होइन स्वास्थ्य मन्त्रालयले नै किन्न छाडेपछि कम्पनी धराशयी बनेको हो । विश्व स्वास्थ्य संगठनले औÈधि कम्पनीका लागि जिएमपी अनिवार्य गरे पनि नेपालमा पूर्णरूपमा लागू हुन नसकेपछि विभागले औषधि उत्पादकलाई चैतसम्ममा मापदण्ड पूरा गर्न म्याद तोकेको थियो । विभागले पहिलोपटक ०५९ मा र दोस्रोपटक ०६४ सालमा पाच वर्षभित्र मापदण्ड पूरा गर्न म्याद तोकेको थियो । उक्त अवधिमा २२ कम्पनीले मापदण्ड पूरा गरेको विभागले जनाएको छ ।

गंगालालमा मुटुको भल्भ फेर्नेको लर्को

नयाँ बिरामीले दस महिना कुर्नुपर्ने

-प्रवीण ढकाल

काठमाडौं, २८ चैत । सामान्यतः अस्पतालले कति दिनमा शल्यक्रिया गर्ला ? एक साता वा बढीमा एक महिना । अझ जटिल रोगकै हो भने त चाँडै शल्यक्रिया होला तर सहिद गंगालाल राष्ट्रिय हृदयरोग केन्द्रमा मुटुको भल्भ फेर्न १० महिना कुर्नुपर्ने भएको छ ।
अन्य रोगको तुलनामा मुटुसम्बन्धी रोगलाई जटिल मानिन्छ तर मुटुकै भल्भ फेर्न आज केन्द्र जानुभयो भने तपाईंको पालो २०६९ सालको माघतिर मात्र आउँछ । अस्पतालका अनुसार बिरामीले मुटुको भल्भ फेर्नका लागि अहिले नै आगामी पुससम्मको ‘डेट’ लिइसकेका छन् ।
‘नयाँ बिरामीको मुटुको भल्भ फेर्ने पालो झन्डै १० महिनापछि मात्र आउनेछ,’ कार्डियाक सर्जरी विभागका प्रमुख डा. ज्योतीन्द्र शर्माले भने, ‘अहिले पनि हामीले गत साउन/भदौमा डेट लिएकाहरूको शल्यक्रिया गरिरहेका छौँ ।’ उनका अनुसार बिरामीको चाप बढी र जनशक्ति तथा शल्यकक्षको अभावमा मुटुको भल्भ फेर्न लामो समय कुनुपर्ने अवस्था आएको हो ।
अस्पतालले बिरामीको अवस्थाका आधारमा कुराउने गरेको छ । बिरामीको अवस्थालाई अस्पतालले तीन तहमा वर्गीकरण गरेर उपचार गरिरहेको छ । डा. शर्माले बिरामीको चाप बढी भएकाले रोगको गम्भीरताका आधारमा तत्काल -अर्जेन्ट), मध्यम -सेमिअर्जेन्ट) र पछि गर्ने गरी -इलेक्टिभ) गरी तीन तहमा बिरामीको अवस्थाको वर्गीकरण गरिएको बताए । ‘बिरामीको अवस्था गम्भीर छ भने हामीले उसको मुटुको भल्भ तत्काल फेरिदिन्छौँ,’ उनले भने, ‘बिरामीलाई औषधि खुवाएर पछि शल्यक्रिया गरे पनि हुने रहेछ भने उनीहरूलाई भने कुराउँछौँ ।’ उनका अनुसार इलेक्टिभ समूहका बिरामीले १० महिनासम्म शल्यक्रियाका लागि कुर्नुपर्छ । पालो पर्खाएका बिरामीलाई अस्पतालले औषधिको व्यवस्था गरेको छ ।
अस्पतालमा तीन कार्डियाक शल्यक्रिया युनिट छन् । युनिट ‘ए’ मा डा. भगवान कोइरालाले शल्यक्रिया गर्छन् । शल्यक्रियाका लागि बढी चाप उनकै युनिटमा छ । युनिट ‘बी’ र ‘सी’ मा शल्यक्रिया गर्ने हो भने बिरामीले बढीमा ६/७ महिनामात्र कुर्नुपर्छ तर बिरामी युनिट ‘ए’ मै शल्यक्रिया गराउन चाहने भएकाले पालो कुराइ १० महिनासम्म पुगेको एक चिकित्सकले बताए । युनिट ‘ए’ मा बालबालिकाको मुटुको शल्यक्रिया हुने भएकाले पनि चाप बढी हुने गर्छ ।
अस्पतालका निर्देशक डा. मनबहादुर केसीका अनुसार अस्पतालमा शल्यक्रियाका लागि सरकारले १५ वर्षमुनिका र ७५ वर्षमाथिका बिरामीका लागि छुट्याएको कोटाका कारण पनि शल्यक्रिया गर्न लामो समय कुर्नुपरेको हो । १५ वर्षमुनिका र ७५ वर्षमाथिका गरी वाषिर्क दुई सयजनालाई निःशुल्क भल्भ तथा शल्यक्रिया सेवा दिने सरकारी घोषणापछि देशभरबाट उपचारका लागि आउने बिरामीको संख्या बढेको निर्देशक शर्माले जानकारी दिए । अस्पतालले विभिन्न भागमा क्याम्प सञ्चालन गरी मुटुरोग र उपचारबारे चेतनामूलक कार्यक्रम गरेकाले पनि बिरामी उपचार गर्न आउने क्रम बढेको उनी बताउँछन् । ‘जनशक्ति, उपकरण तथा अन्य पूर्वाधार अभावका कारण बिरामीले शल्यक्रियाका लागि लामो समय कुर्नुपर्ने अवस्था छ,’ निर्देशक डा. केसीले भने ‘हामीले त्यसलाई कम गर्न जनशक्ति थप्ने तथा अन्य पूर्वाधार विकासको तयारी गरिरहेका छौँ ।’
उनका अनुसार अस्पतालले मुटुको भल्भ फेर्नका लागि ५५ हजार रुपियाँ लिने गरेको छ । निजी अस्पतालले डेढदेखि तीन लाखसम्म लिन्छन् ।
चिकित्सकका अनुसार मुटुमा चार भल्भ हुन्छन् । ती भल्भले रगतको प्रवाहलाई नियन्त्रणमा लिई सही दिशातर्फ आउजाउ गर्न सहयोग गर्छ । कुनै एक भल्भले राम्रोसँग काम गर्न नसक्दा श्वासप्रश्वासमा असर गर्ने, थकाइ बढी लाग्ने, छाती दुख्नेजस्ता लक्षण देखापर्ने चिकित्सकको भनाइ छ ।

अस्पतालमा चोरको बिगबिगी

-प्रवीण ढकाल

काठमाडौ, २४ चैत । अस्पतालमा मानिसहरू किन जान्छन् ? उत्तर सहजै आउछ उपचारका लागि । तर, राजधानीका अस्पतालमा भने मानिस अस्पतालमा सामान र पैसा चोरी गर्न पनि आउछन् ।
धेरै बिरामी जाने र भिडभाड बढी हुने राजधानीका ठूला अस्पतालमा सधैजसो हुने गरेको चोरीको घटनाले अस्पतालका कर्मचारीदेखि बिरामी र बिरामीका आफन्तसमेत हैरान बनेका छन् । चोरहरूले अस्पतालकै कर्मचारी बनेर, सुटेडबुटेड भएर, भलाद्मी बनेर तथा लठ्याउने औषधि खुवाएर बिरामी तथा बिरामीका आफन्तका पैसा तथा सामग्री चोर्ने गरेको अस्पतालका कर्मचारीको भनाइ छ ।
पाटन अस्पतालका निर्देशक पारस आचार्यका अनुसार अस्पतालमा चोरको बिगबिगी नै छ । ‘अस्पतालमा सामान र पैसा चोरी भएको घटना बढेपछि सिसी क्यामेराको व्यवस्थासमेत गर्‍यौ,’ डा. आचार्यले भने, ‘तर पनि चोरी रोकिन सकेको छैन । अझै पनि अस्पताल प्राङ्गणबाट धेरैको पैसा र सामग्री चोरी भएको गुनासा आइरहेका छन् ।’ उनले चोरीको घटना बढेपछि अस्पतालका सुरक्षा गार्डलाई सक्रिय बनाइएको बताए ।
दैनिक चोरीका घटना बढेपछि अस्पतालले विभिन्न स्थानमा चोरीबाट जोगिन सूचना नै टास गरेको छ । ‘धेरै भिडभाड हुने भएकाले चोर पत्ता लगाउन समस्या पर्छ, त्यसैले सार्वजनिक रूपमै सूचना टासेर सबैलाई सतर्क गराउने प्रयास गरेका छौ,’ निर्देशक डा. आचार्यले सौर्यसग भने, ‘यति गर्दा पनि चोरीको घटना शून्यमा झार्न सकिएको छैन ।’
चोरीको समस्याबाट सबैभन्दा बढी पीडित हुनेमा देशकै ठूलो अस्पताल वीरका चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मी र उपचारका लागि आउने बिरामी छन् । अस्पतालमा केही समयअगाडि मात्र इन्टर्नसिपमा आएका केही नर्सको ह्यान्ड ब्याग चोरी भएको थियो । नर्सहरूको ब्यागमा रहेको मोबाइल र पैसा मात्र होइन, चोरहरूले अस्पतालका सामग्री समेत टप्काउने गरेको कर्मचारी बताउछन् ।
अस्पतालका निर्देशक डा. बुलन्द थापाका अनुसार विगतको तुलनामा पछिल्लो समयमा चोरीको घटनामा केही कमी आएको छ । ‘पहिला–पहिला त अस्पतालमा रहेका धाराका टुटी, चिम, ट्युबलाइट, कम्प्युटर समेत चोरी हुने गथ्र्यो,’ निर्देशक डा. थापाले भने, ‘अहिले हामीले धाराका सबै टुटी प्लास्टिकका राखेका छौ भने चिम तथा ट्युबलाइट पनि मानिसको हातमा नपुग्ने गरी राखेका छौ । सुरक्षाको व्यवस्था पनि कडा बनाइएकाले चोरीका घटनामा कमी आएको छ ।’ उनका अनुसार अस्पतालमा केही समयअगाडि एकजना चिकित्सकको ल्यापटप हराएको थियो ।
गत ७ पुसमा अस्पतालको एक्सरे केमिकल चोरी गरेर लैजाने क्रममा मोहम्मद इस्लाम नाम गरेका व्यक्ति रंगेहात समातिएका थिए । उनलाई अस्पतालका सुरक्षागार्डले समाती महानगरीय प्रहरी प्रभाग जनसेवाका प्रहरीलाई बुझाएका थिए । अस्पतालमा धेरैजसो बिरामी कुरुवाको पर्स, ब्याग, मोबाइल तथा लत्ताकपडा चोरी हुने गरेको गुनासा आइरहेको निर्देशक थापाले बताए । ‘कतिपय चोरलाई त समातेर कारबाही गरिएको छ,’ उनले भने, ‘तर धेरैजसो चोरलाई समात्न सकिएको छैन ।’ उनले चोरीका घटना भएको धेरै समयपछि मात्र चोरिएका व्यक्तिले खबर गर्ने भएकाले चोरलाई समात्न समस्या परेको बताए ।
चोरहरूले अनेक बहाना गरेर बिरामी र आफन्तलाई ठग्ने गरेको त्रिवि शिक्षण अस्पताल महाराजगन्जका निर्देशक डा. केपी सिंह बताउछन् । उनका अनुसार चोरले बिरामीका आफन्तलाई अस्पतालका कर्मचारी बनेर, लठ्याउने औषधि खुवाएर तथा सुटेटबुटेड भएर र भलाद्मी बनेर समेत लुटेका छन् । ‘केही समयअघि यहा एउटा चोरले बिरामीको आफन्तलाई जुसमा लठ्याउने औषधि खुवाएर उनीसग भएका सबै रकम चोरेर हि“डेछ,’ डा. सिंहले भने ‘लठ्याउने औषधि नै खुवाएर एकपटक एकजना महिलाको ब्यागमा भएको ठूलै रकम र गरगहनासमेत चोरिएको थियो ।’
सिंहका अनुसार अस्पतालमा धेरैजसो बिरामीका आफन्त विशेष गरी महिलाको गरगहना र पर्सको चोरी बढेपछि अस्पतालले सिसी क्यामेरा जडान गरेको छ । ‘अस्पतालभित्र सिसी क्यामेरा जडान भएपछि चोरीमा केही कमी त आएको छ,’ डा. सिंहले भने, ‘तर चोरहरूले बाहिरराखेका मोटरसाइकल नै चोर्न समेत थालेछन् ।’ उनका अनुसार मोटरसाइकलसमेत चोरी हुन थालेपछि अस्पतालमा यतिबेला सादा पोसाकका सुरक्षाकर्मी घुमिरहेका छन् ।
विभिन्न बहानामा भित्र पसेका व्यक्तिले बिरामीका सुन तथा पैसा र मोटरसाइकलसमेत चोरी गर्ने समस्या बढेकाले चोरी नियन्त्रण् गर्न सहिद गंगालाल अस्पतालले अस्पतालमा ठूला–ठूला अक्षरमा चोर तथा फटाहा र ठगबाट जोगिने सन्देश लेखेरै राखेको छ । अस्पतालका निर्देशक डा. मनबहादुर केसीले मुटुको उपचारका लागि बिरामीका आफन्तले बोकेर ल्याएको ठूलो रकम ठगहरूले अनेकौ बहाना बनाएर हत्याउन थालेपछि सबैलाई सतर्क बनाउन सूचना नै टा“स्नुपरेको बताए ।
उनले अस्पतालमा सुरक्षा गार्डलाई चौबिसै घन्टा अलर्ट बनाएर राखिएकाले अहिले चोरीका घटनामा केही कमी आएको जानकारी दिए । उनका अनुसार अझै पनि अस्पतालको पार्किङबाट मोटरसाइकल तथा साइकल भने विभिन्न समयमा चोरी भइरहेका छन् ।
चोरको समस्याबाट थापाथलीस्थित प्रसूति गृह पनि अछुतो छैन । अन्य अस्पतालमा जस्तै यस अस्पतालमा पनि भिडभाडका समयमा पैसा तथा अन्य सामग्री चोरी हुने गरेको अस्पतालका निर्देशक डा. शिला बर्माले बताइन् । ‘चोरीका गुनासा बढेपछि हामीले सुरक्षामा कडाइ गरेकाले अस्पतालभित्रबाटै हुने चोरीका घटनामा कमी आएको छ’ उनले भनिन् ‘तर अझै पनि ओपिडीका लागि लाइनमा बसेका बेलामा चोरहरू आएर पैसा चोरेर जाने घटनामा भने कमी आउन सकेको छैन ।’
सुरक्षा व्यवस्था कडा बनाउनेदेखि सूचना नै टास गर्दा पनि चोरीको घटनामा कमी नआएको अस्पतालकै कर्मचारी बताउछन् । बिरामी वा कुरुवाका सरसामान हराएमा अस्पताल जिम्मेवार नरहने भनी अहिले हरेक अस्पतालले सूचनामा उल्लेख गरेका छन् । चोरीको घटनामा कमी नआउनामा बिरामी र बिरामीका आफन्तले नै हेलचेक्र्याइ गर्दा हुने गरेको वीर अस्पतालका निर्देशक थापाले बताए । उनका अनुसार अस्पतालमा चौबिसै घन्टा मानिसको आवतजावत हुने भएकाले बिरामी र आफन्तले आआफैचनाखो भएर सामानको सुरक्षा गर्नुपर्छ ।